๑. หลักสันโดษ

“สันโดษ” แปลตามรูปศัพท์ว่า “ความยินดี” แต่ในเชิงปฏิบัติ สันโดษมีความหมายกว้างขวางมาก เริ่มตั้งแต่ความหมายในทางความคิดจนถึงลงมือปฏิบัติการ เพื่อให้กระจ่างชัด ท่านได้แบ่งสันโดษออกเป็น ๓ ลักษณะความหมายด้วยกัน คือ

๑.๑ ยถาลาภสันโดษ ความยินดีพอใจในสิ่งที่ตนได้ในสิ่งที่ตนมี เมื่อได้แค่ไหนก็ยินดีแค่นั้น มีอย่างไรกินใช้อย่างนั้น แต่มิได้หมายความว่า ให้หยุดขวนขวายต่อไป ไม่ต้องคิดก้าวหน้าหรือหามาเพิ่มเติม มิใช่เช่นนั้น
สันโดษข้อนี้เพียงให้ฝึกหัดใจให้เกิดความพอในฐานะในภาวะที่ตนกําลังมีกําลังเป็น หรือได้รับเพื่อป้องกันความทุกข์อันเกิดจากความผิดหวัง ป้องกันการตีโพยตีพายโทษนั่นโทษนี่ อันจะก่อให้เกิดความบาดหมาง ความไม่ไว้วางใจกันและกัน

เพราะหากบุคคลไม่สามารถหยุดยั้งความพอใจของตัวไว้ได้บ้าง เมื่อได้รับหรือได้มีอะไร ไม่ว่าจะเป็นวัตถุปัจจัย หรือยศศักดิ์ ตําแหน่งงาน ก็จะแสดงความไม่พอใจ ตีโพยตีพาย ไปว่าตนได้สิ่งไม่ดี ไม่สมควร หรือควรได้มากกว่านี้ หรือคิดว่าที่ดีไม่ได้ ที่ได้ไม่ดี ทั้งนี้เพราะคนนั้นคนนี้เป็นเหตุดังนี้ เป็นต้น

ความผิดหวังเกิดขึ้นแล้ว ความไม่ไว้วางใจความไม่ชอบใจก็เกิดตามมาอีก ดังนั้น การฝึกหัดใจให้มีความพอมีความยินดีตามมีตามได้ จึงเป็นเหตุป้องกันใจจากความผิดหวังได้

๑.๒ ยถาพลสันโดษ ความยินดีพอใจในกําลังของตนที่มีอยู่รวมไปถึงการใช้กําลังให้พอดีด้วย ได้แก่ รู้จักประมาณในความรู้ความสามารถของตนนั่นเอง
สันโดษข้อนี้เป็นการกระตุ้นให้บุคคลรู้จักใช้ความรู้ความเข้าใจและความสามารถของตนให้เต็มที่ กระตุ้นไม่ให้เป็นคนงอมืองอเท้าเกียจคร้าน หรือทํางานด้วยการออมแรงเอาเปรียบแรงงาน แต่มิใช่ให้หักโหมจนเกินแรงไม่มีเวลาพักผ่อน

และเป็นสันโดษที่ต่อเนื่องจากข้อต้น คือเมื่อยินดีพอใจในส่วนที่ตนได้ในส่วนที่ตนมีแล้ว หากยังมีเรี่ยวแรงความสามารถจะขวนขวายหามาเพิ่มเติมตามความจําเป็นโดยทางชอบธรรมก็ย่อมได้ เมื่อได้เพิ่มอีกเท่าไรก็ยินดีพอใจเท่านั้น รวมไปถึงให้รู้จักปรับปรุงแก้ไขวิธีการทํางานของตนให้ดีขึ้น ให้มีประสิทธิภาพขึ้น เพื่อเพิ่มรายได้ของตนขึ้นด้วย

สันโดษข้อนี้เป็นการฝึกหัดใจให้รู้จักประมาณกําลังเรี่ยวแรงตัวเอง ฝึกไม่ให้คิดเอารัดเอาเปรียบผู้อื่น ฝึกให้เกิดมานะขยันหมั่นเพียร ใช้กํ าลังในทางที่ถูกที่ควรให้พอดี ๆ ซึ่งล้วนเป็นประโยชน์ต่อตนเองในอนาคตทั้งสิ้น


๑.๓ ยถาสารุปสันโดษ ความยินดีพอใจในสิ่งที่สมควรและยินดีพอใจพอสมควร
คือในการใช่เรี่ยวแรงให้ได้มาซึ่งวัตถุปัจจัยนั้นต้องเป็นวัตถุปัจจัยที่เหมาะสม ไม่เกิดโทษ ไม่เป็นพิษ เป็นภัย เรียกว่าไม่ผิดธรรม และวิธีการหาก็เป็นวิธีที่ชอบธรรมถูกธรรมไม่ใช่โดยวิธีทุจริต ฉ้อโกง คอรัปชั่น เป็นต้น อย่างนี้เรียกว่ายินดีพอใจในสิ่งที่สมควร และเมื่อใช้เรี่ยวแรงได้สิ่งที่สมควรมาแล้วก็ยินดีพอใจในสิ่งนั้น หากว่าสามารถหาได้มากเกินความจําเป็นหรือเกินความต้องการก็ยินดีที่จะพอ หรือหยุดความปรารถนาความต้องการลงเสียบ้าง ทั้งนี้เพื่อจํากัดขอบเขตของความทะเยอทะยาน ความต้องการที่ไม่มีสิ้นสุดให้แคบลง อย่างนี้เรียกว่ายินดีพอใจพอสมควร

สันโดษข้อนี้ฝึกให้บุคคลรู้จักอิ่มตัวเป็น ป้องกันบุคคลมิให้เสียหายใน ๒ ทาง คือ ใฝ่สูงจนเกินศักดิ์ ดิ้นรนประกอบการต่าง ๆ เพื่อให้ได้มาซึ่งสิ่งที่ตนต้องการ แม้ในทางทุจริตไม่ชอบธรรม เป็นการพาตัวพาใจให้ถลําลึกในความเป็นทาสแห่งตัณหายิ่งขึ้น กับป้องกันมิให้เป็นคนเจ้าทุกข์ คือเป็นทุกข์เพราะดิ้นรนแสวงหา กับเป็นทุกข์เพราะความวิตกกังวล ความผิดหวังความกระวนกระวายที่ติดตามมาพร้อมกับความดิ้นรนนั้น


เท่าที่ชี้แจงลักษณะของสันโดษมานี้ ก็พอสรุปความหมายที่แท้จริงของสันโดษได้แล้วว่า หมายถึง “ความยินดีพอใจในวัตถุปัจจัยที่ได้มาหรือในผลงานที่สําเร็จขึ้นด้วยเรี่ยวแรงความพยายามของตนในทางที่ชอบธรรม แล้วสร้างความพอดีไว้ในใจ ในการเสวยผลจากวัตถุปัจจัยหรือผลงานนั้น”
จะเห็นได้ว่า สันโดษนั้นเป็นหลักธรรมที่พัฒนาบุคคลให้ขยันขันแข็ง ให้กล้าสู้คน สู้งาน เป็นเครื่องมือแก้ปัญหาในเรื่องความโลภหรือความอยากได้ไม่รู้จักพอของบุคคล หยุดยั้ง ความมักใหญ่ใฝ่สูง ความทะเยอทะยานอย่างไร้ขอบเขตจํากัดของบุคคล

และให้สามารถควบคุมความปรารถนาของตนให้อยู่ในวงจํากัด ไม่ให้ประกอบการหรือภารกิจใด ๆ ไปโดยขาดความพอดี อันจะก้าวก่ายสิทธิเสรีภาพหรือกรรมสิทธิ์ส่วนตัวของบุคคลอื่น แต่ให้คํานึงถึงบุคคลอื่นเป็นที่ตั้ง โดยเมื่อรู้จักพอดีแล้วก็คิดที่จะใช้ส่วนเกินที่ตนได้ที่ตนมีนั้นช่วยเหลือบุคคลอื่นต่อไป

สันโดษโดยเฉพาะข้อยถาสารุปสันโดษนั้น เป็นหลักธรรมที่พัฒนาความเสียสละ เพราะรู้จักพอโดยแท้

จริงอยู่ มนุษย์เรามีความปรารถนาอย่างเดียวกัน คือความสุข แต่ความสุขนั้นไม่จํ าเป็นต้องมาจากวัตถุเสมอไป ความเสียสละก็ดี ความรู้จักพอก็ดี ซึ่งเรียกว่าสันโดษนี้ ก็เป็นบ่อเกิดแห่งความสุขได้ และเป็นความสุขทางใจที่แน่นอน เป็นสุขที่สงบ เย็น สนิท ลึกซึ้งยิ่งกว่าสุขเพราะมีเงินมีทรัพย์สินอีก ดังนั้น ท่านจึงรับรองไว้ว่า ความสันโดษเป็นทรัพย์อย่างยิ่ง ความสันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้นําสุขมาให้ความสงัดของผู้สันโดษ มีธรรมปรากฏเห็นอยู่ นําสุขมาให้

สาธุ....